Amazon Kadınları
Amazon Kadınları
Efsane mi Gerçek mi ?
Terme'den Bozkırlara Tarih ve Arzu Arasında Bir Hakikat
Amazonlar yalnızca savaşçı kadınlar değildi.
Onlar, erkek egemen dünyanın hayal gücünü tahrik eden bir ihtimaldi.
Homeros onları "erkeklere denk savaşanlar" diye anar.
Herodot Karadeniz'in kuzeyine yerleştirir.
Strabon Thermodon Nehri'nden söz eder.
Thermodon bugün Samsun'un Terme ilçesindeki Terme Çayı'dır.
Bu ayrıntı küçük değildir.
Amazonlar yalnızca bozkırın sisinde dolaşan bir efsane değil; antik metinlerde adı geçen bir coğrafyanın kadınlarıdır. Karadeniz kıyıları Yunan dünyası için bir sınırdı. Sınır ise her zaman bilinmeyen, tehlikeli ve çekici olandır.
Ama Amazonları anlatan kalemlerin tamamı erkekti.
Ve erkekler, kendilerini rahatsız eden şeyi iki biçimde anlatır:
ya yüceltirler
ya da erotize ederler.
Gücün Estetikleştirilmesi
Amazon bedeni bu yüzden politikleşti. Antik vazolarda sunulan kısa tunikler, açık omuzlar, kaslı bacaklar… Savaşan ama estetik bir kompozisyonun içinde sunulan kadınlar.
Güçlü kadın figürü kontrol edilemediğinde, arzunun çerçevesine alınır. Tehdit, fanteziye dönüştürülür. Bu yalnızca mitoloji değildir. Bu bir iktidar stratejisidir. Amazon hem korkulandır hem arzulanan. Hem yabancıdır hem ele geçirilebilir. Böylece tehdit, anlatının içinde ehlileştirilir.
"Tek Meme" Miti ve Dilin Manipülasyonu
"Amazonlar tek memelerini kestiler" anlatısı bu çerçevenin dramatik uzantısıdır. Yunanca "mazon" meme demektir. "A-mazon" uzun süre "memesiz" olarak yorumlandı. Oysa birçok dilbilimci bunun hatalı bir etimoloji olduğunu belirtir. Sözcüğün kökeninin İranî dillerdeki savaşçı kavramlarına dayanabileceği düşünülür. Dahası, arkeolojik kayıtlar böyle bir mutilasyonu doğrulamaz. Kemikler konuşur. Ve kemikler mitolojinin dramatik aşırılığını desteklemez. Bu anlatı, kadın bedenini "eksik" göstererek tehditkâr gücü sembolik olarak zayıflatmanın bir yoludur.
Arkeoloji Ne Söylüyor? İskit ve Sarmat Kadın Savaşçılar
Son kırk yılda Ukrayna, Güney Rusya ve Kazakistan'daki İskit ve Sarmat kurganlarında silahlarıyla gömülmüş kadın iskeletleri bulundu. Ok uçları kemiklere saplanmış. At kemikleriyle yan yana gömülmüş bedenler. Savaş yaraları taşıyan kalıntılar. Bazı bölgelerde savaşçı mezarlarının yüzde yirmisine yakını kadınlara ait. Bu istisna değildir. Bu kültürel bir modeldir.
Step toplumlarında kadınlar at binmeyi, ok atmayı ve savaşmayı öğreniyordu. Göçebe hayat yatay bir organizasyon gerektiriyordu. Hayatta kalmak cinsiyet rollerinden önce geliyordu. Yani Amazonlar tamamen mit değildir. Mit olan, onların nasıl anlatıldığıdır.
Erkek Kahramanın Zaferi: Mitin Tekrarı
Mitolojide dikkat çeken bir tekrar vardır. Erkek kahraman sonunda kazanır. Herakles kemeri alır. Theseus kraliçeyi kaçırır. Akhilleus Penthesileia'yı öldürür. Ve tam o anda ona âşık olur. Bu sahne yalnızca trajik değildir. Şiddetin estetikleştirilmesidir. Kadın önce yenilir, sonra arzu edilir. Önce susturulur, sonra güzelleştirilir. Düzen böyle kurulur. Bu tekrar tesadüf değildir. Bu ideolojidir.
Amazon figürü, erkek egemen düzenin sınır korkusudur.
Amazonlar Bir Kadın Devleti miydi?
Belki saf bir "kadın devleti" değildi. Ama şehir devletlerinin soy, mülkiyet ve erkek mirası üzerine kurulu düzenine sığmayan bir ihtimali temsil ediyorlardı.
Göçebe step kültürlerinde kadın üretimde ve savaşta aktiftir. Daha esnek bir toplumsal yapı vardır. Tarım merkezli yerleşik toplumlarda ise soy takibi ve mülkiyet kontrolü belirleyicidir. Kadın bedeni soyun garantisi haline gelir.
Bu noktada bağımsız kadın figürü tehdit olarak kodlanır. Amazon anlatısı, bu tehdidin mitolojik çerçevesidir.
Terme ve Thermodon: Coğrafyanın Hafızası
Bugün Terme'de yapılan Amazon festivali folklor olabilir. Ama Thermodon anlatısı antik metinlerde yer alır. Anadolu yalnızca medeniyetlerin değil; anlatıların da kavşağıdır.
Amazonlar Karadeniz kıyısında, Yunan dünyasının sınırında konumlandırılmıştır. Sınır, kimliğin sorgulandığı yerdir. Belki de Amazonların Anadolu kıyılarına yerleştirilmesi, Yunan dünyasının kendi korkularını sınırın ötesine projekte etmesiydi.
Asıl Rahatsız Edici Olan
Belki de en rahatsız edici gerçek şudur: Amazonlar erkekleri reddettikleri için değil, onlara denk oldukları için korkutucuydu. Eşitlik, tahakkümden daha ürkütücüdür. Çünkü tahakküm düzen üretir. Eşitlik belirsizlik. Onlar tarihten silinmedi. Anlatının içinde ehlileştirildi.
Bozkırdan Ana Tanrıçaya: Aynı Korkunun İki Yüzü
Amazon figürü ile Anadolu'nun ana tanrıça geleneği arasında görünmez bir çizgi vardır. Karadeniz kıyılarında savaşan kadınlar. Frigya'nın kayalık yüzeylerinde aslanlarla oturan bir tanrıça.
Biri mitolojik savaşçı. Diğeri kozmik ana. Ama erkek anlatının rahatsızlığı aynıdır: kontrol edilemeyen kadın gücü. Amazonlar silahla temsil edilir. Kybele doğanın kendisiyle. Amazonlar erkek kahraman tarafından yenilir. Kybele Roma'da Magna Mater adıyla yeniden çerçevelenir. Vahşi olan ya öldürülür ya ehlileştirilir. Ama tamamen yok edilemez. Belki de Amazonlar, Anadolu'nun ana tanrıça geleneğinin dünyevi izdüşümüdür. Biri at sırtında. Biri tahtında. Ama ikisi de erkek anlatının güvenli dünyasını sarsar.
Kybele üzerine daha derin bir okuma için:
Kybele: Anadolu'nun Ana Tanrıçası ve Döngünün Hafızası
Son Söz
Amazon Kadınları efsane olabilir. Ama onları efsane yapan şey, varlıkları değil; anlatının kim tarafından yazıldığıdır. Thermodon'dan bozkırlara uzanan hikâye, yalnızca savaşçı kadınların hikâyesi değildir. Bu, tarihin nasıl yazıldığına dair bir hikâyedir.
Ve eğer tarihi yazanlar kadınlar olsaydı, belki de bugün onlara "efsane" demez, "tarih" derdik. Çünkü bazı figürler öldürülmez. Sadece başka bir isimle geri döner.